Μέλι και κανέλα

http://troktiko-blog.blogspot.com/2012/05/o_4804.html#more

ψυχιατρική βία 2

Εννοείται πως στο κείμενο που συντάξαμε πιο πάνω, και τιτλοφορείται ως  ‘ψυχιατρική βία’, καθόλου βέβαια δεν αναφερόμαστε στο σύνολο των περιπτώσεων των λειτουργών της ψυχικής υγείας. Επίσης δεν αναφερόμαστε εξ ορισμού ούτε καν στον ειδικότητα της ψυχιατρικής, ως μέριμνα και φροντίδα της ψυχικής υγείας. Αναφερόμαστε σαφώς στην αστοχία εκείνη που παρατηρείται συχνά, καθώς οι εντολοδόχοι της θεραπείας αναπαράγουν, μεταθέτουν ή διευρύνουν το πρόβλημα χωρίς να παρέχουν ίαση και χωρίς βέβαια να νομιμοποιούνται ηθικά σε πολλές περιπτώσεις για την βίαιη προσαγωγή ασθενών, αν και φυσικά υπάρχουν φορές που κάτι τέτοιο επιβάλλεται -σε βίαιες για παράδειγμα συμπεριφορές του ασθενούς προς τους άλλους. Υπαινισσόμαστε, ότι άσχετα με την ύπαρξη ή μη κάποιου ειδικού προβλήματος, το βαθμό και το είδος αυτού, και την διάγνωση του ως μια καταχωρημένη ή μη διαταραχή, η ίαση μπορεί  να προέλθει μόνο από ένα περιβάλλον που δεν θα έχει τα νοσηρά χαρακτηριστικά  εκείνου του περιβάλλοντος που το δημιούργησε. Διαφορετικά μοιάζει πράγματι, και είναι, φαύλος κύκλος. Ένας τέτοιος κύκλος σπάει στην πράξη μόνο από προσωπικότητες ή από κοινές προσπάθειες ατόμων, όπου ο ανθρωπισμός σαν στάση ζωής, ή αν προτιμάτε οι σχέσεις στοργής και ενδιαφέροντος προς τον πάσχοντα συνάνθρωπο, αποτελούν ένα μη συζητήσιμο δεδομένο. Σε τέτοιες περιπτώσεις γίνεται προσπάθεια για την κατανόηση του ανθρώπου που πάσχει, χωρίς να υπάρχει η ανάγκη για τον διαχωρισμό του από την υπόλοιπη κοινότητα, ως κάποιος ‘διαφορετικός’, ‘προβληματικός’, ‘αξιοπερίεργος’, ‘τρομαχτικός’ (όπως συχνά υπονοείται κάτω από την ετικέτα του ‘ασθενή’). Κάτι τέτοιο πηγάζει από την κατανόηση ότι οποιοσδήποτε άνθρωπος σε πολύ πιεστικές συνθήκες είναι δυνατόν να θιγεί και να ασθενήσει ψυχικά. Και από την γνώση ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο θεραπευτής κατά την συνάντησή του με τον ασθενή είναι κατ’ ουσίαν τα κοινά ανθρώπινα προβλήματα, μόνο που διαφέρουν ως προς τον βαθμό, την δυσκολία, και την όξυνσή τους την περίοδο που εξετάζεται και θεραπεύεται ο ασθενής. Δεν είναι δυνατόν να θεωρείται (και μάλιστα από τους λειτουργούς της ψυχικής υγείας) η ασθένεια ως κάτι μειωτικό για τον πάσχοντα. Συχνά η μη προσαρμογή ενός ανθρώπου στην αναλγησία κάποιων από τις κοινωνικές μας δομές και στην απανθρωπιά και την έλλειψη επικοινωνίας που τις χαρακτηρίζουν, είναι (και σύμφωνα με την γνώμη μεγάλων ψυχαναλυτών και ψυχιάτρων)  δείγμα υγείας (με την πραγματική, ‘πνευματική’ αν μπορούμε έτσι να πούμε, σημασία της λέξης). Με την έννοια δηλαδή ότι ο συγκεκριμένος άνθρωπος  δεν θέλησε να παραχωρήσει τα όποια στοιχεία ζωτικότητας και ευαισθησίας τον διακατέχουν στον Μολώχ της κοινωνικής ισοπέδωσης και ομοιομορφίας (και τελικά αποτελμάτωσης). Φυσικά η ασθένεια συνιστά  αποτυχία, αφού δείχνει, ότι ο εν προκειμένω άνθρωπος δεν βρήκε ένα κατάλληλο τρόπο ζωής, ενταγμένο κοινωνικά, που θα του επιτρέπει να διατηρεί και να εκφράζει δημιουργικά τα όποια προσωπικά του χαρίσματα και τις όποιες διαφορές του από τους υπόλοιπους ανθρώπους. Έρχονται όμως συχνά να τον ‘κρίνουν’ και να τον … ‘θεραπεύσουν’ οι μετέχοντες ενεργά σ’ αυτήν την αναλγησία του κοινωνικού οικοδομήματος, οι πραγματικά (πνευματικά) αποτυχημένοι (φυσικά, το ξαναλέω, όχι πάντα). Και η ιατρική υπηρεσία, από υπηρεσία προς τον πάσχοντα συνάνθρωπο, καθίσταται τότε, ηθελημένα ή αθέλητα, ένα εργαλείο κοινωνικής απομόνωσης και τιμωρίας όσων δεν υπακούουν στα καθιερωμένα στερεότυπα, επιβραβεύοντας έτσι το νοσογόνο περιβάλλον το οποίο δημιούργησε τα προβλήματα, και την γνώριμη σε όλους μας περιρρέουσα βαναυσότητα, που δε μπορεί τελικά παρά να γεννά τη βία, την ασθένεια, και την αλλοτρίωση των ανθρώπων από τον εαυτό τους και από τους άλλους. Από τη στιγμή που μια τέτοια αντιμετώπιση θεσμοθετηθεί, δεν μπορεί, παρά να κρέμεται σα ‘δαμόκλειο σπάθη’ πάνω από όλη την κοινωνία, μιας και κάθε απολυταρχική εξουσία, θα έμπαινε στον πειρασμό να θέσει αυτό το καθεστώς για ‘ιδία χρήση’ κάτω από τους δικούς της σκοπούς. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να πάρει τρομαχτικές  διαστάσεις, όπως εκείνες που στο άρθρο που προηγήθηκε καταδεικνύω ενδεικτικά. Διαστάσεις  που δεν υπακούουν ούτε καν στην κοινή λογική ούτε και σε κανένα παγκόσμιο, φυσικό ή ηθικό, ανθρώπινο ή θείο, νόμο. Και που μόνο ο εκφυλισμός του ανθρώπου μπορεί αυθαίρετα να νομιμοποιεί μ’ αυτόν τον τρόπο κατά περίσταση. Και που αν δεν ήταν μια υποβόσκουσα απειλή για όλη την ανθρωπότητα, δε θα ήταν  αναγκαία παρά μια κοινωνική σάτιρα (λογοτεχνικής υφής), που μέσω τέτοιων ‘υπερβολών’ θα αναδείκνυε την (περιορισμένη στα ‘ήδη γνωστά’) κοινωνική μας παθογένεια.

Ποίησή μου ακριβή!

Εκδίκηση πήρες φοβερή
όπως όλες οι Ωραίες
φεύγοντας κι εγκατλείποντάς με.
Μ' άφησες να σε νοσταλγώ
αιμάσσοντα
μες σ' ό,τι
όσοι δε σε γνώρισαν
ονόμασαν 'Πραγματικότητα'.

Χ.Γιανναράς: Η Ελληνικότητα ως προσωπική εύρεση

Ψυχιατρική βία

Κάθε ορισμός του δέοντος γεννά τον πειρασμό της εξουσίασης του άλλου (λειτουργεί σα προκρούστεια κλίνη). Η ψυχολογία η οποία ερευνά ένα από τα πλέον σημαντικά ζητήματα, την εσωτερική κατάσταση της ψυχής μας, και επειδή μάλιστα προβαίνει σε αξιολογήσεις σχετικά μ’ αυτό, έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως και αυτή στο άρμα της εξουσίας και της καταστολής. Άνθρωποι ιδιοφυείς, εξαιρετικοί από πολλές απόψεις, οι ιδρυτές των σχολών ψυχολογίας, ψυχοθεραπείας (και ψυχιατρικής), δεν επέβαλλαν ποτέ τη ‘θεραπεία’ τους με τη βία (και ακόμη και ως προς τις διαγνώσεις και τις θεωρητικές τοποθετήσεις τους ήταν συχνά σεμνοί). Ο τελευταίος ‘γιατρουδάκος’ όμως που παίρνει σήμερα ειδίκευση σε ένα σύγχρονο πανεπιστήμιο ψυχιατρικής διατείνεται ότι γνωρίζει ‘ποιος είναι καλά’ και ‘ποιός όχι’, τι ‘ασθένεια’ έχει ο πάσχων, πώς και με ποια φάρμακα θεραπεύεται, πότε θα θεωρηθεί ότι ‘είναι θεραπευμένος’, για ποιο λόγο ασθένησε, και αν θα πρέπει κάθε φορά δια της βίας να νοσηλευθεί.

Ένα από τα φωτεινά εκείνα μυαλά που άνοιξαν ως πρωτοπόροι το δρόμο στην έρευνα της ψυχικής ζωής, ο Άντλερ, μαθητής του Φρόυντ, ο οποίος και κάποια στιγμή αποσχίστηκε από τον ‘πατέρα’ της ψυχολογίας κάνοντας τη δική του εισήγηση για την ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς και ιδρύοντας έτσι τη σχολή της Ατομικής Ψυχολογίας είχε υποστηρίξει ανάμεσα στ’ άλλα και την εξής θέση: Η φυσιολογική κοινωνική προσαρμογή του ατόμου (αυτή  που θα ονομάζαμε υγιής) έχει πάντα να κάνει με την ετοιμότητα, την ικανότητα και την θέληση για συνεργασία του ατόμου με τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας. Αν αυτό δε συμβεί αντισταθμιστικά ο άνθρωπος κινείται προς την κατεύθυνση της επιβολής και της εξουσίασης των άλλων. Κατήγγειλε άμεσα και σαφώς ότι το κοινωνικό οικοδόμημα έχει στηριχθεί πάνω σ’ αυτήν την αντισταθμιστική και αντικοινωνική δίψα για δύναμη, και θεωρούσε ότι από κει πήγαζαν και τα δεινά της ανθρωπότητας.

Επιβεβαιώνοντας με ειρωνικό τρόπο τη θεωρία του Άντλερ, οι λειτουργοί της ψυχικής υγείας εντάχθηκαν γρήγορα στο γενικότερο μοντέλο της κοινωνικής βίας μεταφέροντας στα ψυχιατρεία και στα ιατρεία τους το ίδια στρεβλή αντίληψη της ‘αναγκαιότητας της κοινωνικής προσαρμογής’ (με οποιοδήποτε τίμημα), τον ορισμό της προσωπικότητας του άλλου και της υγείας ως ‘γνώστες’ και ‘αυθεντίες’ του ‘αντικειμένου’, τον ορισμό (και την παραχώρηση ή μη) του δικαιώματός του στην αυτοδιάθεση κ.ο.κ

Είναι εντυπωσιακή (και τρομαχτική πραγματικά) η ιστορία της ψυχιατρικής. Κάτω από τον δήθεν ‘επιστημονικό’ της μανδύα βρίσκονται μεγάλες δόσεις τσαρλατανισμού, σαδισμού και απανθρωπιάς. Δυστυχώς. Ακόμη και η νεώτερη φαρμακευτική πρόοδος στο τομέα αυτό, που κανονικά θα σήμαινε μια πολύ μεγάλη ανακούφιση για τους πιο βαριά πάσχοντες, τελικά μετατρέπεται σε μπούμεραγκ. Τεράστιες δόσεις φαρμάκων στις ψυχιατρικές κλινικές θα δοθούν στους έγκλειστους (συνήθως παρά την θέλησή τους) για να ‘καταστείλουν’ την ‘νόσο’, αχρηστεύοντας έτσι μαζί με την όποια ασθένεια και δυσλειτουργία και τον ίδιο τον ασθενή.

Η ψυχιατρική διάγνωση (ένα εγχείρημα πραγματικά έωλο από κάθε άποψη, θεωρητική και πρακτική), δε θα χρησιμοποιηθεί παρά μόνο για τον στιγματισμό και την απαξίωση του πάσχοντος. Και η ίδια ή έννοια ακόμη της ψυχικής νόσου με τον τρόπο που εκφέρεται  και στο πλαίσιο που χρησιμοποιείται (σαν ετικέτα προβληματικού προϊόντος) συνιστά τεράστια απαξίωση του ανθρώπου που πάσχει.

Στη σημερινή εποχή, δεδομένων βέβαια και άλλων πνευματικών, κοινωνικών και πολιτικών γνωρισμάτων, η ψυχιατρική τείνει να γίνει το κατεξοχήν εργαλείο που θα χρησιμοποιεί η εξουσία κάθε φορά που θα χρειάζεται νομιμοποίηση για την δίωξη και εκμηδένιση των πολιτών. Είναι χαρακτηριστικές οι ‘διαγνώσεις’ των νέων  ‘ψυχικών διαταραχών’ που προστίθενται σωρηδόν τελευταία στα βιβλία των επίσημων ψυχιατρικών εγχειριδίων. Τα άταχτα παιδιά δεν είναι πλέον άταχτα, είναι ‘άρρωστα’ (νευρωτικά)! Η βαρεμάρα στη σχολική αίθουσα και συνακόλουθα η διάχυση της προσοχής των μαθητών σε άλλα ερεθίσματα πέραν της διδασκαλίας είναι σήμερα διαταραχή και ονομάζεται  ‘ελλειμματική προσοχή’! Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του προηγούμενου αιώνα έκαναν χρήση αυτής της ταχτικής όταν χαρακτήριζαν τους αντιφρονούντες ψυχιατρικά πάσχοντες.  Μόνο που τώρα έχω την εντύπωση ότι έχει πια μπει στο στόχαστρο ολόκληρη η κοινωνία, και αν δεν προσέξουμε, το  ‘αυγό του φιδιού’ θα εκκολαφθεί ξανά.

Φεγκ-σουι και δυτική αισθητική : ένας κοινός τόπος

( Απόπειρα εναρμόνισης του υλικού με το άυλο, του ορατού με το αόρατο, του εσωτερικού λόγου με την εξωτερικό περιβάλλον. Μια θεραπευτική για την ψυχική μας ισορροπία τέχνη, που αφορά τη διευθέτηση των  εξωτερικών όρων του περιβάλλοντός μας.)

Καθώς το εξωτερικό επηρεάζει το εσωτερικό και αντίστροφα, είναι φυσικό η ψυχική ή νοητική κατάσταση μας να εξωτερικεύεται σε πράξεις και κατ’ αυτό τον τρόπο να δομεί το άμεσο περιβάλλον του ανθρώπου. Φυσικά συμβαίνει και το αντίστροφο. Η αισθητική ως σύλληψη και αναπαράσταση του ωραίου είτε μέσω ενός έργου τέχνης ή και καθημερινά στη ζωή μας με αυτό που κοινώς αποκαλούμε ‘γούστο’ είναι μια απόπειρα της ψυχής να εκφραστεί και να δομήσει κατά τον δικό της ιδιαίτερο κάθε φορά τρόπο το εξωτερικό πεδίο της δράσης της.

Στη δύση η αξία ενός ωραίου για παράδειγμα οικήματος, ενδύματος, ενός όμορφα διαρρυθμισμένου ή διακοσμημένου χώρου έγκειται κυρίως στη ψυχολογική,  ευεργετική ή όχι, επίδραση που έχει  κάτι τέτοιο πάνω μας. Αν οι αναλογίες των μορφών τα χρώματα τα σχήματα και ο φωτισμός του περιβάλλοντος χώρου για παράδειγμα υπακούουν σε κάποιους κανόνες ταιριαστούς στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση (ή και στην ιδιαίτερη κατάσταση ενός συγκεκριμένου ανθρώπου κάποιες φορές) ώστε  να μας δίνεται η αίσθηση της ομορφιάς και της ευχαρίστησης καθώς ερχόμαστε σε επαφή μαζί του μέσω των αισθήσεών μας, θεωρούμε ότι πρόκειται για κάτι ωραίο και ευεργετικό για μας, γι’ αυτόν και μόνο το λόγο. Αυτό άσχετα με το αν υιοθετούμε μια φιλοσοφική στάση που επικαλείται αντικειμενικές και καθολικές αρχές όσον αφορά το ωραίο είτε αντίθετα υιοθετούμε  καθαρά υποκειμενικά κριτήρια θέτοντας ως ‘μέτρο όλων των πραγμάτων’ και των κρίσεών μας εμάς τους ίδιους, τον άνθρωπο δηλαδή (ακόμη ενδεχομένως και κάποιο συγκεκριμένο άνθρωπο).

Η διαφοροποίηση της Ανατολής ως προς τις αντιλήψεις στο σημείο αυτό (όπως ολοκάθαρα αποτυπώνεται στο σύστημα του φένγκ-σούι) είναι ότι η διευθέτηση του χώρου δεν έχει να κάνει τόσο με το τι εμείς προσλαμβάνουμε μέσω των αισθήσεών μας ως εντύπωση, αλλά με το αν αυτή η διευθέτηση εναρμονίζεται με την (πανταχού παρούσα) συμπαντική ζωτική ενέργεια, ώστε αυτή να κυλάει στο συγκεκριμένο χώρο αρμονικά και ευεργετικά για τους ανθρώπους που τον κατοικούν.

Ασχέτως πάντως με το ποιος έχει το περισσότερο δίκιο σ’ αυτό  αποτελεί κοινό τόπο για δύση και ανατολή η σημασία ενός ‘σωστά διευθετημένου περιβάλλοντος’ (όχι μόνο με την πρακτική έννοια). Νομίζω ότι και σε αυτό το ζήτημα (όπως και σε άλλα) η προτεραιότητα βρίσκεται πάλι στην ανθρώπινη εσωτερική κατάσταση, καθώς αυθόρμητα ένας άνθρωπος θα διαρρυθμίσει και το περιβάλλον με τρόπο που θα ταιριάξει στον ψυχισμό του ή τελοσπάντων στην ‘φάση’ που περνάει την συγκεκριμένη εκείνη περίσταση. Μακάρι όμως να ‘ταν τα πράγματα τόσο απλά!

Ουδόλως διαθέτουμε σε αρκετά ανεπτυγμένο βαθμό οι περισσότεροι το ανάλογο αισθητήριο και την ετοιμότητα, την εγρήγορση δηλαδή, που θα μας επέτρεπε κάθε φορά ερευνώντας διαισθητικά το περιβάλλον μας να προβούμε στια ανάλογες ρυθμίσεις, διορθώσεις ή αλλαγές που αυτό χρειάζεται ώστε να λειτουργήσει κατά το μέγιστο δυνατό βαθμό προς όφελος της ψυχοσωματικής μας ευρυθμίας και υγείας. Και πολλές φορές η έλλειψη της μέριμνας αυτής κάνει το περιβάλλον μας απωθητικό και επισφαλές για τα έργα που επιχειρούμε εκεί μέσα αλλά και για μας τους ίδιους.

Το σύστημα φεγκ-σούι επιχειρεί να κωδικοποιήσει κάποιους κανόνες βάσει των οποίων ακόμη κι αν εκλείπει ο διαισθητικός παράγοντας ή δεν είναι τόσο έντονα ανεπτυγμένος θα μας βοηθήσουν στην κατάλληλη διευθέτηση του σπιτιού καθώς και οποιουδήποτε μέρους  επιλέγουμε να δραστηριοποιηθούμε (όπως το χώρο της εργασίας). Σ’ ένα δυτικό μυαλό που είναι αρκετά ασυνήθιστο να χρησιμοποιεί την διαίσθησή του σε τέτοιες περιπτώσεις ή να προβαίνει σε ανάλογες διαδικασίες με τη λογική αυτή, θεωρώντας τες εξίσου σημαντικές με οτιδήποτε άλλο κάνει, τέτοιοι κανόνες είναι δυνατόν να βοηθήσουν στην αρχή. Αν μη τι άλλο δίνουν ιδέες που αν κανείς τις δοκιμάσει, έμπρακτα διαπιστώνει αν έχουν κάποια αξία ή όχι για τον ίδιο. Το κακό μόνο είναι ότι το φεγκ σούι (τουλάχιστον αυτό που έχω εγώ υπόψη μου) το ‘παρατραβάει’. Καταλήγει τελικά σε ένα είδος δυσειδαιμονικής αντίληψης των πραγμάτων που με συμβολικές ενέργειες, κάτι σα μαγικές τελετουργίες, προσπαθεί να επηρεάσει το προσωπικό πεπρωμένο του ατόμου ώστε αυτό να αποχτήσει φήμη, πλούτο, έρωτες κ.ο.κ. Νομίζω πάντως πως αυτό που πρέπει να κρατήσουμε από μια τέτοια προσέγγιση είναι η αντίληψη για την αδιάρρηκτη σχέση του υλικού περιβάλλοντος με την πνευματική και την ψυχική μας ισορροπία και να κινηθούμε ώστε να χρησιμοποιήσουμε τις κρυμμένες μας δυνάμεις για να φέρουμε σε μια καλύτερη αρμονία το εξωτερικό χώρο μας με την ψυχή μας.

Νηφάλιοι-μες-την-καταιγίδα.

http://www.antifono.gr/portal/Κατηγορίες/Ανθρώπινες-Σχέσεις-Τρόπος-Ζωής/Άρθρα/3539-Νηφάλιοι-μες-την-καταιγίδα.html

Δοκιμή ανάγνωσης της σύγχρονης ιστορικής συγκαιρίας (στην πατρίδα μας και οχι μόνο) α!μέρος, 2

Πριν προχωρήσω στην ανάλυση της σημερινής πραγματικότητας και επιχειρήσω μια εξήγηση που πιθανόν να διαφωτίσει λίγο (ή πολύ) τα όσα συμβαίνουν σε κοινωνικοπολιτικό επίπεδο σήμερα, θα ήθελα να αναφερθώ στα συνήθη εξηγητικά πλαίσια και τις ‘λογικές’ μας που υποτίθεται ότι κινούν τα νήματα της ιστορίας. Κατά την πιο διαδομένη αντίληψη, η κοινωνική ανισοτιμία και εκμετάλλευση προκύπτει από τον συνδυασμό της επιθυμίας κάποιων να έχουν την εξουσία και τον πλούτο για τον εαυτό τους (και κατ’ επέκταση για την τάξη τους) και της ικανότητας να το πετυχαίνουν αυτό σε βάρος των άλλων (των πολλών). Η φιλοχρηματία και η φιλαρχία ως τα βασικά δηλαδή κινητήρια πάθη (όπως τα θέτουν και οι θρησκευτικές αλλά και διάφορες άλλες πνευματικές παραδόσεις και αντιλήψεις) δομούν την ανθρώπινη ιστορία της κοινωνικής αδικίας και εκμετάλλευσης (της εκμετάλλευσης των φτωχών από τους πλούσιους και των αδυνάτων από τους ισχυρούς). Για πολλούς αυτό αποτελεί μια φυσική και αναπόφευκτη πραγματικότητα. Το ατομικό συμφέρον (που συχνά θα μετατραπεί σε ‘ταξικό’ για να μπορέσει να επιβληθεί) μπορεί να αποτελεί το κινητήριο μοχλό της ιστορίας, ακόμη κι αν όσοι πιστεύουν κάτι τέτοιο προσβλέπουν (όπως οι κομμουνιστές) ότι θα οδηγήσει νομοτελειακά σε μια μελλοντική αποκατάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης με την ίδια αυτή διαδικασία (προς όφελος όμως της τάξης ‘των πολλών’ αυτή τη φορά). Μες από εντελώς διαφορετική διαδικασία (αλλά βάσει των ίδιων αρχών όμως, του ατομικού συμφέροντος δηλαδή και των προαναφερθέντων κινήτρων ) οι θεωρητικοί του ‘καπιταλισμού’ πιστεύουν ότι μέσω μιας ‘ελεύθερης’ αυτορρύθμισης αυτή τη φορά της αγοράς και των υπαρχόντων καπιταλιστικών δομών, το σύστημα θα εξελιχθεί προς μια καλύτερη και δικαιότερη κοινωνία (προς το συμφέρον όλων μας).

Για μένα είναι πράγματι άξιον απορίας πώς με οποιαδήποτε ‘διαδικασία’, νόμο, ‘προτσές’ και οποιοδήποτε άλλο θεωρητικό τέχνασμα, είναι δυνατόν να προκύψει κάτι καλό (ή κάτι καλύτερο τουλάχιστον) όταν τα κίνητρα της ανθρώπινης (ή ‘απάνθρωπης’) συμπεριφοράς μας που κινούν άλλωστε και την ιστορία θα παραμένουν τα ίδια! Θεωρείται επίσης δεδομένη (και είναι πλατιά διαδεδομένη) στην νεώτερη ιστορία η αντίληψη ότι η ανθρωπότητα προοδεύει συνεχώς καθώς οδεύει προς το μέλλον, έστω και με κάποια ‘μικρά πισωγυρίσματα’. Δείκτης μιας τέτοια προόδου θεωρείται η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη. Τίποτε από αυτά όμως δεν αντέχει στην ερευνητική βάσανο… οποιοδήποτε μάλιστα κριτήριο κι αν επιλέξουμε.

Υπάρχει ένας εναλλακτικός τρόπος θεώρησης της ιστορίας που δεν θεωρεί τον άνθρωπο ‘δεδομένο’ με μια απαρέγκλιτα νομοθετημένη και μη επιδεχόμενη αλλαγής ‘ανθρώπινη φύση’. Αυτή η θεώρηση θέτει ως αρχικό γεγονός την ανθρώπινη ελευθερία (ή την ανθρώπινη ‘αυτεξουσιότητα’), κάτι που άλλωστε συμβαδίζει και με το κοινό αίσθημα ευθύνης που όλοι έχουμε. Αυτό σημαίνει ότι καταρχάς τα πάντα είναι ‘δυνατά’ μες την προσωπική ή και την πανανθρώπινη ιστορία (εννοείται βέβαια μες σε δεδομένους φυσικούς –και άλλου ίσως- περιορισμούς που η πραγματικότητα θέτει). Υπάρχει επίσης -και μπορεί να συνδυάζεται με την παραπάνω αντίληψη- η πεποίθηση σε κάποιους ανθρώπους ότι ένα βαθύ μυστήριο και κάποιο ιδιαίτερο πνευματικό νόημα διέπει την ανθρώπινη και συμπαντική ζωή, μια σκοπιμότητα δηλαδή, καθώς και η ενεργή παρουσία της συνείδησης, όπου προνομιακά, μέσω των αποφάσεών της, εδράζονται τα ‘ορατά συμβάντα’ και αιτιολογούνται τα ιστορικά γεγονότα. Και αυτή η αντίληψη (σε διαφορετικές παραλλαγές και σε συνδυασμούς με άλλες) υπάρχει σε διάφορες φιλοσοφικές και θρησκευτικές θεωρήσεις. Θέλω να σας επιστήσω την προσοχή στο γεγονός πως ό,τι συνηθίζεται να θεωρείται από τον τρέχοντα ‘ιδεολογικό συρμό’ έγκυρο δεν σημαίνει βέβαια ότι είναι κιόλας. Και τα λέω όλα αυτά για να δείξω, τελείως συνοπτικά φυσικά και για τις ανάγκες της διαπραγμάτευσης του θέματος, ότι οι ερμηνευτικές προκείμενες που σήμερα κυριαρχούν στις κοινωνίες μας μπορεί να μην είναι και το ‘απαύγασμα της ανθρώπινης σοφίας’, όπως νομίζουμε! Έχουν ήδη αμφισβητηθεί από μεγάλους στοχαστές και νομίζω πως πλέον αμφισβητούνται ακόμη και από τα ίδια τα ιστορικά δεδομένα. (Πίστευαν για παράδειγμα παλιότερα ότι η τεχνολογική πρόοδος θα επέτρεπε στην ανθρωπότητα να επιλύσει τα προβλήματα της επιβίωσης και συνακόλουθα να ασχοληθούν στη συνέχεια οι άνθρωποι με ζητήματα τέχνης, πολιτισμού κ.τ.λ αναβαθμίζοντας την ποιότητα ζωής της. Πραγματικά έτσι θα έπρεπε να είχε γίνει! Η ουσία είναι ότι δεν έγινε, θέτοντας έτσι υπό αμφισβήτηση τις προϋποθέσεις που πάνω τους στηρίχθηκε ένα τέτοιο ‘ιδεολόγημα’.)

Ανωτερότητα κι 'ανωτερότητα' ('ιστορίες' που γίνονται και πάλι 'επίκαιρες')

Ας επιχειρήσουμε να σκιαγραφήσουμε κάτι που τείνει πάλι σήμερα να αναδειχτεί ‘σημαντικό’ στους αν μη τι άλλο ‘πονηρούς’ καιρούς μας. Εννοώ την αποτίμηση της δεξιότητας αναφορικά με την αποτίμηση του ανθρώπου και την κοινωνική του θέση. Όλη εκείνη η ‘επιστημονική’ παραφιλολογία κάποτε σχετικά με την διανοητική επάρκεια των έγχρωμων πληθυσμών της γης είχε ως βάση της (και από τις δύο μάλιστα πλευρές!) ότι η απάντηση σε ένα τέτοιο ερώτημα θα ήταν καθοριστική αναφορικά με τα δικαιώματα ενός νέγρου π.χ (!) και θα δικαιολογούσε έτσι την οποιαδήποτε κακομεταχείρησή του από τον λευκό(!) συνάνθρωπό του, αν βέβαια αποδεικνυόταν η ‘φυλετική νοητική του υστέρηση’ (!).

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι θίγονται μέγιστα ζητήματα στην εξέταση ενός τέτοιου ζητήματος (φιλοσοφικά, ανθρωπιστικά, θρησκευτικά, κοινωνικά, πολιτικά, κ.ά). Βασικά ερωτήματα για το τι συνιστά την πραγματική αξία του ανθρώπου, για το τι σημαίνει η υπεροχή ή η υστέρηση σε κάποια πρακτική δεξιότητα, και για το τι θα πρέπει να σημαίνει για μας ως κοινωνία κάτι τέτοιο (σχετικά με την αντιμετώπιση των άλλων), έρχονται εμφανώς στην επιφάνεια.

Ο ένθεος ή και άθεος ανθρωπισμός έχει απαντήσει προ πολλού σε αυτό και μάλιστα ‘προγγραμματικά’. Μια έλλειψη, αδυναμία ή πρακτική μειονεξία σε κάποιο μέλος της κοινωνίας μας έχει αποφανθεί ότι θα πρέπει να βρει αλληλέγγυα όλη την κοινωνία. Με αυτό το πνεύμα οι σύγχρονες αστικές δημοκρατίες διασφάλισαν ως κάποιο βαθμό τα λεγόμενα ‘ανθρώπινα δικαιώματα’, και την κοινωνική μέριμνα (ακόμη και θεσμικά) προς τους πιο αδύναμους. Μεγάλη σημασία σε μια τέτοια περίπτωση είχε η συνείδηση που διαμορφώθηκε κοινωνικά ως αυτά να θεωρούνται τα μη συζητήσιμα πλέον ‘αυτονόητα’ του πολιτισμού μας.

Γνωρίζω φυσικά όπως όλοι την σχετικότητα μιας οποιασδήποτε τέτοιας απόφανσης και της πιθανής ειλικρίνειας ή ανειλικρίνειας δεδηλωμένων προθέσεων. Γνωρίζω επίσης πως οποιοδήποτε αγαθό δοκιμάζεται συχνά από τη ζωή στα έσχατα όριά του ( ο ανθρωπισμός μας όταν διακινδυνεύουμε τη ζωή μας χάριν του άλλου, για παράδειγμα). Γνωρίζω φυσικά το ευεπηρέαστο όλων μας και το έωλο του φρονήματος μας (μέχρι αποδείξεως του εναντίον).

Κι ας γυρίσουμε πίσω στις αρχές του προηγούμενου αι. όπου ένας ολόκληρος λαός (σχεδόν) πείστηκε για την ‘ανώτερότητά’ του έναντι των υπολοίπων και αξίωσε έτσι να τους εξουσιάσει (δια της βίας). Επιβάλλεται πάλι να απαντήσουμε: Γιατί αυτόχρημα η όποια ανωτερότητα σημαίνει και διακαίωμα κατεξουσίασης; Πως τεκμηριωνέται ‘ανωτερότητα’ σε ένα ολόκληρο έθνος ή κοινωνική ομάδα, έστω και ως προς ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό, όταν όλοι γνωρίζουμε την μεγάλη κατ’ άτομο ποικιλομορφία που υπάρχει και στον πιο αμιγή πληθυσμό; Και τι θα κάνουμε σήμερα για να αποτρέψουμε ένα πισογύρισμα των κοινωνιών μας σε μια τέτοια θηριώδη ιδεολογία (και την συνακόλουθη θηριώδη πρακτική); Και μάλιστα όταν συστηματικά (ίσως και εσκεμμένα) ο κοινωνίες αυτές θα βρίσκονται σε συνθήκες κρίσης και απειλής, ώστε η ‘καλοσύνη’ μας να μην μπορεί πλέον να γίνει ‘ανέξοδα’ όπως γινόταν πρώτα; Ίσως αναδειχτεί τότε μια άλλη ανωτερότητα όπως συχνά έγινε και γίνεται σε τέτοιες εποχές. Ή μια νέα βαρβαρότητα που θα ζητά στους ‘περίσσειους’ (τους μη ‘αποδοτικούς’, τους ‘προβληματικούς’κ.α) να μας αδειάσουν την γωνιά το ταχύτερο (αν όχι τίποτε χειρότερο, κανείς δε ξέρει…).